Java cơ bản #1: Java là gì, cài JDK 25 và chạy chương trình đầu tiên

Java ra đời năm 1995 và sau 30 năm vẫn là một trong những ngôn ngữ được dùng nhiều nhất: hệ thống ngân hàng, thương mại điện tử, ứng dụng Android, công cụ dữ liệu lớn như Kafka, Spark, Elasticsearch, và vô số dịch vụ backend viết bằng Spring Boot. Ở Việt Nam, "Java developer" luôn nằm trong nhóm vị trí tuyển nhiều nhất.

Loạt bài này đưa bạn từ con số 0 tới viết được một ứng dụng Java hoàn chỉnh có kiểm thử. Bài đầu tiên: hiểu Java chạy thế nào, cài đặt môi trường và chạy chương trình đầu tiên.

Lộ trình 12 bài

Mỗi bài có code chạy được, bài tập, thẻ ghi nhớ và câu hỏi trắc nghiệm ở trang ôn tập.

Java chạy như thế nào

Khác với C/C++ biên dịch thẳng ra mã máy, Java đi qua một bước trung gian:

flowchart LR
  A["Hello.java<br/>(mã nguồn)"] -->|javac biên dịch| B["Hello.class<br/>(bytecode)"]
  B --> C["JVM trên Windows"]
  B --> D["JVM trên macOS"]
  B --> E["JVM trên Linux"]

1. Bạn viết mã nguồn trong file .java.
2. Trình biên dịch javac dịch thành bytecode (file .class) — một dạng lệnh không phụ thuộc hệ điều hành.
3. JVM (Java Virtual Machine) đọc bytecode và chạy. Trong lúc chạy, bộ biên dịch JIT dịch những đoạn code chạy nhiều thành mã máy để chạy nhanh.

Đây là ý nghĩa của khẩu hiệu "Write once, run anywhere": cùng một file .class chạy được trên mọi máy có JVM.

Ba thuật ngữ hay gặp:

Người học lập trình luôn cài JDK.

Cài đặt JDK 25

Java ra phiên bản mới mỗi 6 tháng; cứ 2 năm có một bản LTS (hỗ trợ dài hạn) mà doanh nghiệp dùng. Bản LTS mới nhất là Java 25 (9/2025) — loạt bài dùng bản này.

Có nhiều bản phân phối JDK miễn phí, cùng mã nguồn OpenJDK. Gợi ý: Eclipse Temurin (adoptium.net).

# Windows (PowerShell)
winget install EclipseAdoptium.Temurin.25.JDK
 
# macOS (Homebrew)
brew install --cask temurin@25
 
# Ubuntu / Debian
sudo apt install openjdk-25-jdk
 
# Hoặc dùng SDKMAN! (macOS/Linux), tiện khi cần nhiều phiên bản
sdk install java 25-tem

Mở terminal mới và kiểm tra:

java -version     # openjdk version "25..." 
javac -version    # javac 25...

Lưu ý: báo 'java' is not recognized trên Windows → biến môi trường PATH chưa có thư mục bin của JDK. Trình cài Temurin có tuỳ chọn "Set JAVA_HOME / Add to PATH" — tích vào, hoặc thêm thủ công rồi mở lại terminal.

Chọn công cụ viết code

Giai đoạn đầu, hãy thử gõ lệnh javac/java bằng tay ít nhất một lần để hiểu IDE đang làm gì sau nút ▶.

Chương trình đầu tiên

Cách mới của Java 25

Từ Java 25, một file Java có thể ngắn như thế này:

void main() {
    IO.println("Xin chào, Java!");
}

Chạy thẳng file mã nguồn, không cần biên dịch riêng:

java Hello.java
# Xin chào, Java!

Đây là compact source file (JEP 512): không cần khai báo lớp, main không cần public static, và lớp IO có sẵn để in ra màn hình (IO.println, IO.print) và đọc dữ liệu (IO.readln). Cách viết này được tạo ra để người mới tập trung vào logic trước, học về lớp sau.

Cách truyền thống

Bạn sẽ gặp cách này trong 99% code và tài liệu hiện có — cần đọc hiểu được:

public class HelloTruyenThong {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Xin chào, Java!");
    }
}

Biên dịch và chạy theo hai bước:

javac HelloTruyenThong.java    # tạo ra HelloTruyenThong.class
java HelloTruyenThong          # chạy (không ghi đuôi .class)

Trong loạt bài, các ví dụ ngắn dùng cách mới (void main(), IO.println) cho gọn; từ bài 6 về lớp và đối tượng, ta dùng cả hai và giải thích rõ public, static.

Đọc dữ liệu từ bàn phím

void main() {
    String ten = IO.readln("Bạn tên gì? ");
    IO.println("Chào " + ten + ", chúc học Java vui vẻ!");
}

Cách cũ, vẫn rất phổ biến, dùng Scanner:

import java.util.Scanner;
 
public class ChaoTenScanner {
    public static void main(String[] args) {
        Scanner sc = new Scanner(System.in);
        System.out.print("Bạn bao nhiêu tuổi? ");
        int tuoi = sc.nextInt();
        System.out.println("Năm sau bạn " + (tuoi + 1) + " tuổi.");
    }
}

JShell: thử code trong vài giây

JDK có sẵn JShell — gõ lệnh Java và thấy kết quả ngay, không cần tạo file. Rất hợp để thử một ý nhỏ:

$ jshell
jshell> 7 / 2
$1 ==> 3
jshell> 7 / 2.0
$2 ==> 3.5
jshell> "java".toUpperCase()
$3 ==> "JAVA"
jshell> /exit

(Vì sao 7 / 2 ra 3? Bài 2 sẽ giải thích.)

Đọc lỗi biên dịch

Lỗi là chuyện hằng ngày. Thử bỏ dấu ;:

Hello.java:2: error: ';' expected
    IO.println("Xin chào, Java!")
                                 ^
1 error

Cách đọc: tên file : số dòng : mô tả lỗi, dấu ^ chỉ vị trí. Ba lỗi người mới hay gặp nhất:

Java phân biệt chữ hoa, chữ thường: Main, main, MAIN là ba tên khác nhau.

Quy ước đặt tên

Tên biến có thể viết tiếng Việt có dấu, nhưng nên dùng tiếng Việt không dấu hoặc tiếng Anh để tránh lỗi mã hoá ký tự khi làm việc nhóm.

Bài tập

1. Cài JDK 25, chạy java -version và chụp lại kết quả.
2. Viết GioiThieu.java in ra 3 dòng: tên, trường/công ty, lý do học Java.
3. Viết lại bài 2 theo cách truyền thống (public class, System.out.println), biên dịch bằng javac và chạy bằng java.
4. Cố tình gây ba lỗi trong bảng trên, đọc thông báo lỗi của trình biên dịch.

Tài liệu tham khảo cho cả loạt

• dev.java/learn — trang học Java chính thức của Oracle, cập nhật theo phiên bản mới.
• Java Programming MOOC — Đại học Helsinki (java-programming.mooc.fi), miễn phí, rất nhiều bài tập có chấm tự động.
• Head First Java (bản 3) — sách nhập môn dễ đọc.
• Effective Java (bản 3) — Joshua Bloch, đọc sau khi xong loạt này để viết Java "chuẩn nghề".
• Tài liệu API Java 25 (docs.oracle.com) — tra cứu mọi lớp trong thư viện chuẩn.

Tổng kết

• Java biên dịch ra bytecode, chạy trên JVM → cùng một chương trình chạy trên mọi hệ điều hành.
• Cài JDK (không chỉ JRE); dùng bản LTS 25.
• Java 25 cho phép viết gọn void main() { IO.println(...); } và chạy bằng java File.java; cách truyền thống public class + public static void main vẫn là thứ bạn gặp nhiều nhất.
• JShell để thử code nhanh; đọc lỗi biên dịch theo file : dòng : mô tả.
• Bài tiếp theo: biến, kiểu dữ liệu và toán tử.

Nguồn tham khảo: OpenJDK — JEP 512: Compact Source Files and Instance Main Methods; dev.java/learn; tài liệu Eclipse Temurin (adoptium.net); Java Programming MOOC — University of Helsinki.